Sylwetka przyszłego Doktora Honoris Causa Uniwersytetu Szczecińskiego prof. Andrzeja Tomczaka

PROF. DR HAB. ANDRZEJ TOMCZAK – DOKTOREM HONORIS CAUSA UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO 

     Profesor urodził się 9 września 1922 r. w Biesiekierzu – woj. łódzkie. W Łodzi kończy szkołę powszechną i gimnazjum. W czasie wojny i okupacji, dzieląc losy swego pokolenia, staje przed powinnością dokonania pierwszych, zasadniczych wyborów – odnalezienia w sobie wyniesionego z domu systemu wartości. Dziadkiem Andrzeja Tomczaka był twórca polskiej filozofii uniwersyteckiej Kazimierz Twardowski, stryjem niezłomny patriota biskup Kazimierz Tomczak. W 1941 r. – rok przed maturą uzyskaną na kompletach w liceum św Stanisława w Warszawie – znajduje się w Związku Walki Zbrojnej a następnie plutonie Kedywu ZWZ-AK pod pseudonimem Kmicic i Babinicz. Równolegle jest nauczycielem na tajnych kompletach w Głownie pod Łowiczem.

     Po wojnie studiuje rok w Łodzi by przenieść się na na nowo powstały w Toruniu Uniwersytet Mikołaja Kopernika. W 1950 r., już po doktoracie, zostaje objęty represjami politycznymi i wydalony z uczelni. Tak jak ówcześni wygnańcy z innych uczelni (np. znany szczeciński profesor Alfred Wielopolski) znajduje zatrudnienie w archiwum – w Łodzi. Na fali październikowej „odwilży” wraca do UMK. Już najbliższa dekada pokazała jak ważna była to dla polskiej archiwistyki decyzja. Po habilitacji w 1964 r. Andrzej Tomczak obejmuje kierownictwo, istniejącej od 1951 r. Katedry, tworząc w Toruniu unikalny w naszym kraju uniwersytecki ośrodek archiwistyki. W tych trudnych dla polskiej humanistyki dziesięcioleciach na UMK umacnia swoją pozycję placówka (od 1968 r. funkcjonująca jako Zakład) otwierająca drogę do szerokich kontaktów z archiwistyką europejską. Przez wiele lat była jedynym w kraju ośrodkiem, uprawnionym do prowadzenia pełnego zakresu uniwersyteckiego kształcenia, a także przewodów doktorskich i habilitacyjnych. Uruchomiono również Podyplomowe Studium Archiwistyki pozwalające uzupełniać kwalifikacje  pracownikom archiwów oraz aktualizować wiedzę na kursach wyższych dla archiwistów z długoletnim stażem. W latach 1974 i 1981, dodajmy,  Andrzej Tomczak uzyskuje kolejno profesurę nadzwyczajną i zwyczajną.

     Właśnie prace z zakresu archiwistyki stanowią trzon Jego publikacyjnego, liczącego ok. 400 pozycji, dorobku. Wśród nich szczególne miejsce zajmuje fundamentalny, dwukrotnie wznawiany Zarys dziejów archiwów polskich, zaliczany do najważniejszych archiwoznawczych kompendiów ubiegłego stulecia. Bibliografię Profesora wypełniają także liczne opracowania historyczne: np. rozpoczęte w latach czterdziestych studia nad dziejami kartografii i geografii historycznej a także  prace źródłoznawcze oraz edycje źródeł. Prof. Tomczak był jednym z głównych realizatorów wielkiego powojennego programu Polskiej Akademii Nauk edycji źródeł do dziejów Polski nowożytnej. Jest również autorem lub redaktorem obszernych opracowań historiograficznych – także tyczących Pomorza. Osobne miejsce w tym dorobku stanowią publikacje odnoszące się do historii politycznej Rzeczpospolitej w XVI i XVII w. oraz różnych postaw społeczeństwa polskiego w  okresie braku niepodległości. Właśnie tę problematykę obejmowały najczęściej wystąpienia Profesora na seminariach Nauka-religia-dzieje, na które był zapraszany do Castel Gandolfo przez polskiego papieża w latach 1980-2003.

     Autorytet, szczególną pozycję środowiskową Profesora potwierdza Jego obecność w ważnych gremiach naukowych i kombatanckich. Przez wiele lat uczestniczył w pracach Rady Archiwalnej Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, a także pisma polskich archiwistów „Archeionu”. Przewodniczył różnym komisjom resortowym, jest członkiem Rady Naukowej Polskiej Akademii Nauk oraz Polskiej Akademii Umiejętności. Efektem działalności Profesora w czasach okupacji są Jego funkcje m.in. w Zarządzie Fundacji AK oraz Muzeum Pomorskiego AK. Jest odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

     Senat Uniwersytetu Szczecińskiego, nadając Profesorowi Andrzejowi Tomczakowi – jednomyślnym postanowieniem – Doktorat Honoris Causa uwzględnił również Jego współpracę z szczecińskim ośrodkiem naukowym, która trwa od lat sześćdziesiątych. Najczęściej wyrażała się w formie doradztwa metodycznego i recenzji ważniejszych szczecińskich publikacji z zakresu archiwistyki, kartografii i historiografii. Specjalnego jednak podkreślenia wymaga fakt, że wielu pracowników archiwów zachodniopomorskich kontynuowało pod kierunkiem Profesora studia archiwistyczne. Np. od magisterium do profesury związany był z Mistrzem wybitny szczeciński archiwista i historyk śp. Mieczysław Stelmach – prodziekan Wydziału Humanistycznego US w latach dziewięćdziesiątych. Uczniem Profesora (od magisterium do profesury) jest także niżej podpisany.

                                                                                                                                                                                                                                                  

                                                                                                                                                                                                                                                                    Prof. dr hab. Zdzisław Chmielewski

  

 

PROMOTOR DOKTORATU: PROF. DR HAB. ZDZISŁAW CHMIELEWSKI

     Urodził się 4 października 1942 r. w Falborzu (woj. kujawsko-pomorskie). Szkołę powszechną kończył w Brześciu Kujawskim a liceum we Włocławku. Studiował historię i archiwistyke na UMK w Toruniu, uczestnicząc w seminarium magisterskim Profesora Andrzeja Tomczaka. W 1966 r. podjął pracę w szczecińskim archiwum, włączając się równocześnie w działalność publikacyjną poświęconą najnowszym dziejom Pomorza Zachodniego – głównie miast i procesów repolonizacyjnych – oraz kwestii stanu badań zachodniopomorskich: jest autorem książki Historiografia zachodniopomorska w latach 1945-1985. Równolegle kontynuuje studia archiwistyczne, nadal ściśle współpracując ze swoim toruńskim promotorem. Na UMK uzyskuje kolejne stopnie naukowe: doktorat, habilitację i tytuł profesora. Wydaje nowe książki: m.in. Procesy aktotwórcze w polskich urzędach miejskich 1918-1939;  Pozakancelaryjne uwarunkowania procesu aktotwórczego w urzędach administracji 1807-1980 czy Polska myśl archiwalna w XIX i XX w. Jest autorem w sumie ponad 160 publikacji – w tym 9 książek.

     Osobne miejsce w dorobku prof. dr hab. Z. Chmielewskiego zajmują dokonania organizacyjne i pełnione funkcje. Np. przez ministra edukacji narodowej powołany został do Rady Archiwalnej. Uczestniczył także w pracach redakcji „Archeionu” – pisma  polskich archiwistów. Równocześnie kierował szczecińskim oddziałem Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

     Po przejściu  do Uniwersytetu Szczecińskiego pełnił kolejno funkcje dziekana Wydz. Humanistycznego, prorektora ds. kształcenia  a w latach 1999-2005 rektora. W okresie 2004-2009 był posłem do Parlamentu Europejskiego, łącząc te obowiązki z wykładami akademickimi (i publikacjami) na temat  bieżących problemów Unii Europejskiej.